Sonuç Yerine - Ekler

Fakat Aleviler tarihimizin hiçbir döneminde demokratik olarak temsil edilmemişlerdir. Osmanlı İmparatorluğu’nun azınlıklar için çok hoşgörülü olduğunu tarihçiler yazarlar. Bu genel olarak doğrudur. Ama Aleviler için geçerli değildir. Osmanlı, Alevilerin varlığını bile kabul etmemiştir. Onları yok saymıştır. Aynı dinden ama farklı mezhepten olduğu için Osmanlı Alevileri yok saymıştır. Onlara azınlık hak ve özgürlüklerini tanımamıştır.  Alevi olmak “suç”unu işlemiş olan bu insanlar sürekli izlenmiş baskı altına alınmış, işkence görmüş, darağaçlarına çekilmişlerdir.

Bu yaklaşım biçimsel farklılıklara rağmen Cumhuriyet yönetiminde de devam etmiştir. Cumhuriyet yönetimi de yalnız Hıristiyan olan halkları azınlık statüsü içinde görmüştür.

Hıristiyan azınlıkların demokratik hak ve özgürlüklerinin olması elbette iyi bir şeydir. Hıristiyanların ve Yahudilerin ayrı ibadet yerlerine, ayrı okullara, ayrı mezarlıklara sahip olmaları, kendi dillerinde gazete, dergi çıkarmaları, eğitim yapmaları doğal haklarıdır.

Ermeni, Rum, İtalyan, Fransız, Süryani vs. azınlıkların kiliseleri olduğu gibi bunlar içindeki mezhep ve tarikatların bile kilise, okul, mezarlık ve gazeteleri vardır.

Ama bu adı geçen kitleden bazılarının nüfusu 100.000’i bile bulamazken, 20 milyon civarındaki Alevilerin bu azınlık haklarından yararlanmaları ve yararlanmak istemeleri çok mu yanlıştır?Üstelik Aleviler de Müslümandır. Ama İslamiyeti yorumlamaları farklıdır, mezhepleri farklıdır.Bunu savunmak bölücülük, ayrımcılık değil, birleştiriciliktir, kardeşliktir. Bunun tersi ise, bölücülüktür, bu tarihsel haksızlığa destek olmaktır. Bunun sorumluluğu daha ağırdır.

EKLER

 

 

 

• Aleviliğin doğuşuna ilişkin, genel olarak neler söyleyebilirsiniz?

 

• Yani bu bölünme her ülkede başka isimler mi aldı?

 

• Yani Alevilik sadece eski Anadolu dinlerini mi kaynak aldı?

 

• Bunu okurlarımız için örnekleyebilir misiniz?

 

• Aleviler neden uzunca süre, hatta bazen şimdi bile kendilerini gizlemek zorunluluğunu hissettiler?

 

• Bu durum ne zaman hafifledi?

 

• Şimdilere gelirsek, durum oldukça farklı. Aleviler şehirleşti. Zenginleştiler. Bu süreç ne zaman başladı?

 

• Şu anda Alevi kültürü ve nüfusu üzerine bir yorum yapmanız mümkün mü?

 

 

 

 

 

Aleviliğin siyasal tarihine ilişkin araştırmalarıyla tanınan Cemal Şener Nokta’nın sorularını yanıtladı.

 

 

1980’lerde ise Alevileri artık piyasaya girme değil, ulusal ve hatta uluslararası piyasadan pay alma mücadelesi içinde görüyoruz. Çok sayıda büyük şirket kuruldu ve bu gelişmeden yalnızca şirket sahipleri değil, çalışmak için müracaat etikleri fabrikalarda Alevilikleri hala problem  edilen işçiler de yararlanmaya başladılar.

Bu gelişmelere paralel olarak, pastadan aldıkları pay oranında siyasal tercihleri de değişti. Son 20 yılda büyük çoğunluk CHP’yi ve onun solundaki parti ya da eğilimleri destekleyen Aleviler artık daha pragmatik bir çizgiye kayarak iktidarı da desteklemeye başladılar. Ben,sorunuz üzerine sürecin iktisadi yönüne değiniyorum. Kuşkusuz bu gelişmede alevilerin, kendilerini katliamlardan koruyamayan sol iktidarlara karış duydukları tepkinin de önemli bir payı vardır.

Nokta:  Alevilik bu dönem içinde kültürel planda ne gibi değişiklikler yaşadı?

Şener -Anadolu Aleviliğinin bilinen hoşgörülü,  liberal düşünce yapısı bir anlamda bu kültürün bilinen klasik özelliklerindeki zayıflamanın en önemli nedenidir. Alevilerin kasaba ve şehirlere göçü hızlandıktan sonra bu kesim içinde eğitim oranı çok yükseldi. Alevi din adamları çoğu yüksek eğitim görmüş yeni nesil karşısında çok yetersiz kaldılar. Aleviler, 70’li yıllardan itibaren kültürel olarak ikiye bölündüler. Dünyayla ilgilenen çağdaş bir kesim ve dünyayla ilişkisini kesmiş, arabeskleşmiş diyebileceğimiz öteki kesim. Hemen belirtelim ki, bu ikinci kesimin Aleviliğin temel değerleriyle de bir ilişkisi kalmamıştır. Konumuz açısından önemli olan nokta ise, her iki durumda da Aleviliğin geçmişini yadsımasıdır. Bu kaçınılmazdı, çünkü Alevilik gelişen dünya karşısında kendisini yenileyemedi.

Nokta: Peki, Sünnilik kendisini yenileyebildi mi ki, onun Aleviliğin yaşadığına benzer bir süreç yaşamadığı söyleniyor?

Şener -Sünnilik, yüzyıllardır merkezileşmiş bir ideolojinin marjını topluyor. Sünnilik bugün de, üstte Diyanet, altta camiler aracılığıyla bu avantajı kullanıyor. Diyanet İşleri’nin

GÖRÜŞ

KALPLER HACI BEKTAŞ’TA ATIYOR

Cemal  ŞENER

Her yıl milyonlarca Alevinin kalbi 16 Ağustos’ta Hacı Bektaş’ta atıyor. Onbinlerce Anadolu Alevisi bu küçük şirin Anadolu kasabasına dolup taşıyor. onbinlerce insan büyük düşünür ve Gönül Sultanı, Hacı Bektaş-ı Veli’yi anma törenlerine katılıyor.

O’nu sevenler, O’nun ilkelerine inananlar oluk oluk bu gönül sultanına muhabbet için koşuyorlar.

O halde Hacı Bektaş-ı Veli’nin kim olduğunu ve asırlardır süren bu sevginin nereden kaynaklandığını kısaca dile getirmeye çalışalım.

Hacı Bektaş-ı Veli’nin Anadolu’ya gelişi Anadolu Selçuklu Devletinin  son yıllarına rastlar. Hacı Bektaş-ı Veli’yi büyük Türk mutasavvufu Ahmet Yesevi halifelerinden Lokman  Parende Anadolu’ya göndermiştir.

Hacı Bektaş-ı Veli, İbrahim Al Sani diye anılan Seyyid Muhammed’in oğludur. Babası Hacı Bektaş-ı Veli’ye Lokman-ı Parende’yi hoca tutmuştur. Lokman-ı Parende, Türkistan’ın doksandokuz bin pirinin piri Hoca Ahmet Yesevi’nin halifelerindendir.⁽¹⁾

Hacı Bektaş-ı Veli’nin rivayetlere dayalı hayatı “Vilayetname” adlı eserinde oldukça mitolojik öğelerle dolu bir şekilde anlatılır.

Hacı Bektaş-ı Veli, 1273’de vefat eden Mevlana Celalettin  ile aynı çağda yaşamıştır. Eserlerini Farsça yazan Mevlana’ya karşın Hacı Bektaş-ı Veli; katıksız öztürkçe kullanmış ve yazmıştır. Tamamen halk diliyle yazan Hacı Bektaş-ı Veli’nin ölümü ise; 1270-71 olarak kabul edilir.⁽²⁾

Hacı Bektaş-ı Veli, Anadolu’ya yirmi dört yaşında geldiği zaman Babailik akımı henüz sönmemişti.

Baba İshak, Anadolu Selçuklu yönetiminin katmerli sömürü ve haksızlıklarına karşı eşitliği savunuyordu. Babailik, bugüne değin yapılan ilk örgütlü ve bilinçli halk hareketi sayılıyor.

Babai İsyanı önceleri, Güney-Doğu Anadolu’da, sonra Orta Anadolu’da yayılmış. Merkezi Amasya’dır. İsyana Baba İshak adlı bir Türkmen babası önderlik etmiştir. Baba İshak’ı Selçuklu ordusu 1240 yılında Amasya’da idam etmiş, isyan ancak paralı HıristiyanHacı Bektaş-ı Veli, Ahmet Yesevi’nin müridi olarak Anadolu’ya bir Yesevi dervişi olarak gelmiştir. Buna karşın Hacı Bektaş-ı Veli; Anadolu’da Alevilik öğesinin piri olmuştur. Bektaşilik adında kurulan tarikat ve öğretisi, Anadolu’da kurulan en büyük Alevi tarikatı olmuştur.

Bir Yesevi dervişi olarak Anadolu’ya gelen Bektaş-ı Veli’nin nasıl olup da Aleviliğin en ulu kişisi olduğuBektaşilik; yani Alevilik tamamen Anadolu’ya has bir düşünce akımıdır. O, bir yanıyla dinseldir. Ama tamamen dini bir akım değildir. Bir benzerine ise başka bir İslam ülkesinde rastlamıyoruz.

Bektaşilik’in kaynakları şunlardır:

a) İslamiyet içindeki hilafet meselesinde Hazreti Ali ve Ehlibeytine yapılan haksızlıklarda; Hz. Ali ve Ehlibeytine duyulan aşırı saygı ve bağlılık,

b)Orta Asya eski Türkmen kültürüne özgü motifler. Özellikle Şamanizm, Maniheizm, Zerdüşt ve diğer çok tanrılı inanç izleri,

c) Eski Anadolu medeniyetlerine ait kültür  izleri. Özellikle çok tanırlı Anadolu dinlerinden kalan miras.

İşte bunlara benzer öğeler Anadolu Aleviliğiin kaynaklarını oluşturmuştur. Bu üç farklı kaynağın Anadolu Yarımadasındaki sentezi Alevilik’i doğurmuştur.⁽⁵⁾

Aleviliğin İran Şiiliği ile, Mısır Fatımi’leriyle, İsmailiye mezhebi ile vs. Hz. Ali ve Ehlibeytine duyulan sevgi ve saygı dışında bir ortaklığı yoktur.

Selçuklu ve daha sonra Osmanlı koyu sünni bir İslamı saunurken, Hacı Bektaş-ı Veli, insan sevgisini, kardeşliği, eşitliği, haksızlığa karşı olmayı, kendine en büyük erdem olarak seçmiştir.

Aşağıdaki dörtlük büyük düşünürün düşüncelerini ifade etmektedir:

 

 

 

 

Hacı Bektaş-ı Veli; günümüzden yaklaşık yedi yüz yıl önce yaşadığı halde o, adeta canlı bir varılk gibi yanıbaşımızda yaşamaktadır. Çünkü onun savunduğu düşünceler  günümüzde de geçerliliğini sürdürmektedir. Hacı Bektaş-ı Veli’nin yaşadığı dönemde demokrasi, sosyalizm  vs.  gibi düşünce akımları henüz çok uzakta idi. Fakat Hacı Bektaş-ı Veli; düşünceleriyle ekonomik olarak eşitilği, siyasal olarak özgürlüğü, dinsel olarak laiklik diye formüle edilen şeyleri inançla ve kararlılıkla savunuyordu.

O’nun insana verdiği değer bugün bile çağdaş siyasal sistemlerin anlamlarından çok ileridir. O, insanı ve insan sevgisini yaşam felsefesinin esası yapmış bir düşünür ve gönül piridir. Şu dedikleri çok öğreticidir:

 

 

 

 

Bektaşilik, her ne kadar başlangıçta dinsel bir yapı olarak ve Hz. Ali taraftarlığı şeklinde karşımıza çıkmış ise de, tarihsel süreç içinde toplumsal haksızlıklara karşı halk kitlelerindeki hoşnutsuzluğun, başkaldırının sembolü olmuştur. Aleviliğin dinsel bir ideoloji olduğu ölçüde siyasal bir düşünce akımı olduğu da unutulmamalıdır⁽⁶⁾.

Batılı bir düşünür 16. yüzyıldaki dini savaşlarla ilgili şunları yazıyor:

“16. yüzyılın dini sanılan savaşları bile, öncelikle maddi sınıf çıkarlarıyla ilgiliydi... Gerçi o günlerin sınıf çatışmaları dini parolalarla sürdürülüyordu, çeşitli sınıfların çıkarları istekleri dini bir perdenin ardında gizliydi, ama bütün bunlar sorunun özünü değiştirmez.”⁽⁷⁾

Günümüzde Hacı Bektaş-ı Veli’nin öğretileri gerçek özünden saptırılarak Türk milliyetçiliği ve İslam ümmetçiliği gibi ideolojilere alet edilmeye çalışılıyor.

İnsan sevgisinden, halktan yana olan tüm güçler Hacı Bektaş-ı Veli’ye ve öğretisine sahip çıkmalıdır. 16 Ağustos Hacıbektaş Kasabası’nda soğuk, zoraki, içeriksiz, kof, somurtkan resmi devlet törenine terkedilmemelidir. TRT sadece yasak savma olarak konuyu ele almamalıdır. Hacı Bektaş-ı Veli ve ilkelerine inanan milyonlarca insana karşı saygılı olmalıdır. O’nun yükselttiği, temeli insan sevgili olan bayrak, daha yükseklere çıkmalıdır.

O büyük insan asırlar önce bize şöyle seslenmişti:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bu çağrıyı cevapsız bırakmayalım.

(1) Vilayet-Name, Abdülbakiy Gölpınarlı

(2) Vilayet-Name, Abdülbakiy Gölpınarlı

(3) Anadolu’da Babailer İsyanı, A. Yaşar Ocak.

(4) Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi, E. Behnan Şapolyo

(5) Bektaşilik, İ. Zeki Eyüboğlu

(6) Türk Halk Hareketleri, Çetin Yetkin

(7)Alman Köylü Savaşı Üzerine, F. Engels

(8)Semahlar, Ruhi Su

 

Alevilik-Ahilik-Bektaşilik, Cemal Bardakçı, 2 cilt, Ankara, 1950, 2. baskı

Alevilik-Sünnilik “İslam Düşüncesi”,  İsmet Zeki Eyüboğlu, Hürriyet yayınları, İstanbul 1979,  1. baskı

Alevilikte Hacı Bektaş-ı Veli ve İlkeleri, Av. İbrahim Kamil Karaman, AbdülKaracaahmetsultan Rehmen, Tipo Neşriyat ve Basımevi, İstanbul 1966, 1. baskı

Ariflerin Menkıbeleri, Ahmet Eflaki, Çev:Tahsin Yazısı, 2 cilt, Hürriyet Yayınları, İstanbul 1973, 2. baskı

Babailer İsyanı, Ahmet Yaşar Ocak, Dergah yayınları, İstanbul 1980, 1. baskı.

Bektaşi EdebiyatıBektaşiliğin Menşeleri, Fuat Köprülü, M. Dede Teşvik Yurdu Dergisi, sayı 317

Bektaşilik, Murat Sertoğlu, Başak Yayınları, İstanbul 1969, 1. baskı

Bektaşilik Alevilik Nedir?Doç. Dr. Bedri Noyan, Ankara 1988

Bektaşi Mena-Kıbnamelerinde İslam Öncesi İnanç Motifleri, Yaşar Ocak, Enderun Kitabevi, İstanbul 1983, 1. baskı.

Bektaşi Şairleri, Saadettin Nüzhet (Erenköy Kız Lisesi Edebiyat Muallimi), Devlet Matbaası, İstanbul 1930, 1. baskı.

Bedrettinem, Radi Fiş, Yön yayınları, İstanbul, 1988

Buyruk, Derleyen:Sefer Aytekin, Emek Basım Yayın, Ankara 1982

Buyruk İmam-ı Cafer buyruğu, Bir heyet tarafından hazırlanmış, Ayyıldız Yayınevi, Ankara

Büyük İslam Tarihi, Namık Kemal, Dilimize Uygulayan:İhsan Ilgar, 1. cilt, Hürriyet yayınları, İstanbul 1975, 1. baskı.

Devlet ve Din, Prof. Dr. Çetin Özek, Ada yayınları, İstanbul

Divan, Mevlana Celaleddin, Çev:Abdülbaki Gölpınarlı, İnkilap ve Aka Kitabevleri, İstanbulEdebiyat İncelemeleri, Atilla Özkırımlı, Cem Yayınları, İstanbul 1932, 1. baskı

Evliyalar Evliyası Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli, Murat Sertoğlu, Şadırvan Turizm Yayınevi, İstanbul 1966, 1. baskı

Evliyalar Şahı, Dr. Mehmet Ali Derman

Fuzuli Divanı:Abdülbaki Gölpınarlı, İnkilap Kitabevi, İstanbul 1985, 3. baskı

Gelin Canlar Bir Olalım, Nezihe Araz, Hürriyet yayınları, İstanbul 1984, 1. baskı

Gerçek İslam Dini, Şinasi Koç, Mart 1983, Ankara.

Günün Işığında Tasavvuf Tarikatlar, Mezhepler Tarihi, İsmet Zeki Eyüboğlu, Geçit Yayınevi, İstanbul 1987, 1. bsakı.

İmamiye Şiası, Prof. Dr. Ethem Ruhi Fığlalı, Selçuk Yayınları, Ankara 1984.

İncil, Kitabı Mukaddes Şirketi, İstanbul 1979, 8. baskı.

İran İslam Cumhuriyeti Anayasası, Çev:Hüseyin hatemi, Çağrı Yayınları, İstanbul 1980, 1. baskı

Kerbela Vakası ve Kerbelanın İntikamı, Ziya Şakir, 2 cilt, İstanbul Maarif Kütüphanesi, İstanbul MCMCXVI, 1. baskı

Kur’an’da Hikmet, Tarihte Hakikat, Halil Öztoprak, 3 cult

Makaalat, Hacı Bektaş-ı Veli, Hz.Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi:Enver Behnan Şapolyo, Türkiye yayınları, İstanbul 1964.

Nehç’ül Belagat İmam Ali’nin Hutbeleri-Mektupları-Emirleri-Vecizeleri, (Hazırlayan) Abdülbaki Gölpınarlı, Neşriyat Yurdu, Yeni Şart Maarif Kütüphanesi, Ankara 1972, 1. baskı

Oniki İmam, Abdülbaki Gölpınarlı, Der Yayınları, İstanbul 1979, 1. baskı

Osmanlıdan Önce Anadolu’da Türkler, Claude Cohen (Sorbon Üniversitesi İlam Tarihi Prof.) Türkçesi Yıldız Moran, E Yayınları Tarih Dizisi, İstanbul 1984,  1. baskı

Peygamber Çiçekleri Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin, Kerbela Vakası, Mustafa Necati Bursalı, Çile Yayınları, İstanbul 1983, 4. baskı.

Pir Sultan Abdal, Selahattin Eyüboğlu, Cem yayınları İstanbul

Pir Sultan Abdal, Asım Bezirci, Say Yayınları, 1991

Pir Sultan Abdal, Cahit Öztelli, Milliyet Yayınları

Pir Sultan Abdal, Orhan Ural, Ant Yayınları, 1990 İstanbul

Pir Sultan Abdal, Mehmet Bayrak, Yorum Yayınları, İstanbul 1986, 1. baskı

Pir Sultan Abdal Yaşamı, Kişiliği,Safevi Devletinin Kuruluş ve Gelişmesinde Anadolu Türkleri’nin Rolü, Prof. Dr. Faruk sümer, Selçuklu Tarih ve Medeniyeti Enstitüsü Yayınları, Ankara 1976, 1. baskı

Sosyal Açıdan İslam Tarihi, Abdülbaki Gölpınarla, İnkilap ve Aka Yayınalrı, İstanbul 1975, 1. baskı

Şerh-i Besmele,Şeyh Bedrettin ve Varidat İsmet Zeki Eyüboğlu, Der Yayınları, İstanbul 1986

Tam Hakiki Hüsniye, Ayyıldız Kitabevi, İstanbul

Tanrı Anlayışı, Cemil Sena, Remzi Kitabevi, İstanbul 1978, 1. baskı

Tarih Boyunca İslam Mezhepleri ve Şiilik, Abdülbaki Gölpınarlı, Der Yayınları, İstanbul 1979, 1. baskı

Tarihin Getirdikleri, Ali Rıza Sayan, Gençlik Basımevi, İstanbul 1978, 1. baskı

Tarihte ve Bugün Şamanizm, Materyaller  ve Araştırmalar, Abdülkadir İnan, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1972, 2. baskı

Tarikatlar Tasavvuf ve Felsefe Münasebetleri, Dr. Hasan Küçük, Marmara Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1985, 1. baskı.

Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Prof. Dr. Fuat Köprülü,  Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 1984, 5. baskı.

Türk Edebiyatı Tarihi, Ord. Prof.Türk Halk Şiirinde Siyasal Motifler, Hüsnü Gürbey, Yayınlanmamış  Master Tez.(İ.Ü. İktisat Fakültesi Uluslararası İlişkiler), İstanbul 1982.

Türkiye’de Din ve Siyaset, Dr. Ahmet Yücekök, Gerçek yayınevi, İstanbul 1976, 2. baskı

Türkiye’de Örgütlenmiş Dinin Sosyo-Ekonomik Tabanı (1946-968), Dr. Ahmet H. Yücekök, Sevinç Matbaası, Ankara 1971, 1. baskı

Türkiye Halkının Kültür Kökenleri, Burhan Oğuz, 3 cilt,  İstanbul Matbaası, İstanbul 1986, 1. baskı.

Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi,  Prof. Dr. Mustafa Akdağ, 2 cilt, Tekin Yayınevi, Ankara 1979, 3.baskı

Umumi Türk Tarihine Giriş, Ord. Prof.  Dr. A. Zeki Velidi Togan, 1. Cilt, Enderun Kitabevi, İstanbul 1981, 3. baskı

Veysel Karani ve Üveysilik, Ahmet Yaşar Ocak,  Dergah yayınevi, İstanbul 1986, 1. baskı

Vilayet-Name, Manakıb-ı Hünkar,Yunus Emre, Abdullah Rıza Ergüven, Yaban Yayınları, Ankara 1982, 1. baskı.

Yunus Emre, Cahit Öztelli, Özgür Yayınevi, İstanbul 1984, 2. baskı

Yunus Emre Yaşamı, Sanatçı Kişiliği,  Yapıtları,